KONUK YAZAR: Ahmet ASLAN (Avukat, E. Cumhuriyet Savcısı)

İlk Türk siyasi topluluklarının belirli ve sıkı şekilde uygulanan kurallara (töre) bağlı olarak yönetildiği, egemenlik hakkının bile töreyle sınırlı olduğu ve hakanların töreyle çelişen hükümler veremedikleri bilinmektedir. Öyle ki “il gider, töre kalır” diye bir atasözü bile mevcuttur. Sosyal ve siyasal alana hükmeden kuralların genel adı olan “töre” kavramına, Orhun Kitabelerinin 11 ayrı yerinde de rastlanmaktadır. Türklerin büyük önem verdikleri “hukuka riayet” prensibi, İslam’la şereflendikten sonra da farklı boyutlar kazanarak hüküm sürmeye devam etmiş ve adalet, Türk-İslam geleneğinde “öncelikli değer” olarak benimsenmiştir.

Büyük Selçuklu Veziri Nizamü’l-Mülk’ün kaleme aldığı Siyasetname’de, 14. yüzyıl Osmanlı yazarlarından Şeyhoğlu Mustafa’nın eserlerinde, Şair Nabi’nin dizelerinde, padişah fermanlarında, velhasıl Türk siyasi tarihi boyunca vücuda gelip bugüne ulaşan her türlü belgede adalete vurgu yapıldığını görürüz.

Adalet, Yusuf Has Hacib tarafından kaleme alınıp 1070 yılında Karahanlı hükümdarına sunulan Kutadgu Bilig’de de gerek devlet idaresi gerekse toplumsal düzen açısından olmazsa olmaz bir değer olarak öne çıkarılmış; neredeyse eserin her bölümüne könilik (adalet, doğruluk) damga vurmuştur.

Kutadgu Bilig’de adalete vurgu yapan kısımlardan oluşan bu seçki, idareciler kadar yargı mensuplarına da ışık tutacak mahiyettedir:

Gerek oğlum, yakınım veya hısımım olsun,

Gerek yolcu, geçici veya konuk olsun.

Kanun karşısında benim için hepsi birdir,

Hüküm verirken hiçbiri beni farklı bulmaz.

Bu beyliğin temeli adalettir,

Beyler adil olursa dünya huzura kavuşur.

Bu dünya ve devlet seni aldatmasın,

Bütün işlerde adaleti göz önünde bulundur.

Kanunu halka doğru ve dürüst uygula ki,

Kıyamet gününde bahtiyar olasın.

Adalete dayanan kanun bu göğün direğidir,

Kanun bozulursa gök yerinde duramaz.

Sen her vakit adaletle hüküm ver,

Beylik kanunla ayakta durur.

KAYNAKÇA

AYDIN, M. Akif. Türk Hukuk Tarihi. 5. Basım. İstanbul: Hars Yayıncılık, 2005.

İNALCIK, Halil, Bülent Arı ve Selim Aslantaş (ed.). Adalet Kitabı. 1. Basım. Ankara: Kadim Yayınları, 2012.

KÖSEOĞLU, Nevzat. Hukuka Bağlılık Açısından Eski Türklerde, İslam’da ve Osmanlı’da Devlet. 3. Basım. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2013.

YUSUF Has Hacib. Kutadgu Bilig. Reşid Rahmeti Arat (çev.). 2. Basım. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2008.

(Bu makale İstanbul  Anadolu Adliyesi Dergisi'nde yayınlanmıştır.)